خوش آمدید

جستجو

تبلیغات





الگوریتم برخورد با بیماران تب دار در طب ابن سینا

     

    سید ناصر لطفی فاطمی[i]

     دکتر صادق شکري[ii]

    دکتر حميدرضا اسماعيل پور[iii]

    مقدمه: تب یکی از متداولترین علائمی است که طبیب در درمان بیماریها با آن برخورد میکند و قرن هاست که اهمیت آن به عنوان یک نشانه مهم در بررسی بیماریها شناخته شده است. البته تب تنها یک نشانه[1] نیست بلکه علاوه بر ذهنی بودن[2]،یک پروسه عینی[3] قابل اندازه گیری است و به عنوان یک مارکر خوب نشان دهنده شدت بیماری[4] و جواب به درمان میباشد. به همین علت در طب مدرن به تب بصورت اتیولوژیک رفتار میشود. در این مقاله سعی شده است که با مراجعه به کتاب قانون رویکرد ابن سینا به عنوان چهره شاخص طب ایرانی-اسلامی در برخورد با بیماران تب دار مورد كاوش قرار گيرد.

    بحث: شیخ الرئیس 84 فصل از کتاب "قانون در طب" را به بررسی تب های مختلف اختصاص داده است.وی با تفکیک تب های عفونی از افزایش درجه حرارت ناشی از عواملی نظیر خستگی، درد، واکنشهای روانی و هیجانی مانند ترس و شادی و نیز بیماریهای سیستمیک غیر عفونی ، تب ها را در دو گفتار جداگانه تحت عنوان تب های عام مشتمل بر30 فصل و تب های عفونی مشتمل بر 54 فصل به علل و تشریح دقیق علائم، رویکرد رسیدگی و درمان  هر کدام از انواع تب پرداخته است. بطوریکه به جرات میتوان گفت تا به امروز یکی از کامل ترین مکتوبات تدوین شده موجود در این زمینه است.او تب ناشی از خستگی جسمی یا خستگی روانی، تب ناشی از تخلیه و پاک سازی های بدن،تب گرمایی از اثر افتاب زدگی و سوزشی گرمای آفتاب را در فصول جداگانه ای مورد بررسی قرار داده است.او میگوید تب گرمایی ممکن است از هر گرمایی اعم از گرمای هوا، گرمای حمام یا هر نوع گرمای دیگری عارض شود.

    از مطالعه این فصول چنین بر می آید او دربررسی نشانه علائم از دو رویکرد آناتومیک[5] و علل شناسی[6] بهره جسته است.یعنی از روی نشانه ها و علائم سعی بر این دارد که به لوکالیزاسیون مشخصی که منشاء تب میباشد برسد. و وقتی در لوکالیزاسیون یا به عبارت دیگر سندرم آناتومیک به نتیجه رسید . او به راحتی بیماریهای مختالف را در تشخیص افتراقی قرار میدهد. شرح حال درمسیر تشخیصی و درمانی او از اهمیت بسزایی برخوردار است . سئوالاتی که او در اخذ شرح حال طرح میکند فرضیه ای[7] را در ذهن ایجاد میکند و بقیه سئوالات یا معاینه را در جهت تائید فرضیه هدایت میکند و به بررسی علائم میپردازد.

    مراحل تب[8] از نظر او شامل چهار مرحله است:

    الف- مرحله سرآغاز تب[9]:

    " که اندام تب زده را فراگرفته و بر حرارت سرشتی که در آن اندام است چیرگی یافته و آن را خفه کرده است."

    ب-مرحله افزایش و بالا رفتن تب[10]:

     "مرحله ای است که حرارت غریزی و سرشتی اندام تب زده برای دفاع از خود برجهد و با نیروی حرارتی اشغالگر بیگانه به مقاومت قدعلم میکند."

    ج- مرحله نهایی و توقف بیماری[11]:

     " نشانی از تفوق و پیروزی نیروی خودی بر نیروی بیگانه بدست می آید."

    د- مرحله پائین آمدن تب[12] :

    " که علامت هزیمت حرارت بیگانه آشکار میشود.نیروی اشغالگر کم و بیش میدان جنگ را تخلیه کرده و میگریزد. در این حالت گرمای تب از داخل رخت برمی بندد و به طراف جانبی منتقل میشود."

    بطور مثال سئوالات در مورد مسافرت احتمالا به تشخیص بیماریهای مانند تب نوبه(مالاریا) کمک میکند و سئوالات در خصوص شغل و غذایی که میل شده نیز به همین ترتیب کمک کننده تشخیص است.

    یکی از مسائل عمده که امروز نیز در اداره بیماران تب دار در نظر گرفته میشود، مسئله زمان شروع تب و دوره[13] آن است :

    " وقت و مدت نوبتهای حالات بیماری را میتوانی از خود نوبتهای تب کسب کنی و حساب را در دست داشته باشی .در چه وقت روی آمدهای تب افزایش می یابند؟ کی متوقف میشوند؟ کی شدت تب کاهش می یابد؟ آیا نوبت طولانی است؟ مدتش چقدر است؟ اگر کوتاه است کوتاهی در چه حدی است؟و شاید در خود حالات نوبت بیماری اختلالات و تفاوتهایی باشد و همه نوبتها شبیه همدیگر نباشند."

    "بعد از شناسایی نوع بیماری و به حساب آوردن مدت مراحل بیماری برحسب نوع بیماری در درجه دوم میتوانی از مدت حرکت بیماری در مراحل چهارگانه اش معلوماتی به سزا کسب کنی."

    وسپس نشانه ها را با علائم بالینی تلفیق میکند:

    " در درجه سوم بیماری از سیمای بیمار در زمینه نوع میتوانی سرنخهایی را بدست آوری."

    اهمیت به علائم بالینی در طب سنتی و اسلامی چنان دقیقی است که هنوز شرح حال رازی و بوعلی مورد توجه مکاتب پزشکی روز دنیا است.ضمن آنکه جنبه های روانشناختی را در کلینیک در نظر دارد.

    "ممکن است در سرآغاز شروع نوبت بیماری رنگ رخساره تغییر یابد، بیماری احساس تنبلی کند ،حالت اندوه بر او روی آورد،حرکاتش سست شود،خواب آلوده گردد، سخنی را بزحمت و با نوعی سنگینی ادا کند و حالت چندشی در میان دو شانه و پشت احساس شود..."

    او حالتی را به نام ملیله را که جلودارتب عفونی است را ذکر میکند که مشخصات آن شامل حالتی است آمیزه با نوعی احساس حرارت که به شدت حرارت تب نیست و بیماری احساس خستگی، درد استخوانها ، تنبلی، تیرکشیدگی، خمیازه، خواب مشوش و نامرتب،بیخوابی، تنگی نفس، کش رفتن رگها و احساس درد و پتش و هیجان در سر است.

    صاحب کتاب "القانون فی الطب" در تشریح نوع نبض در تب و ارتباط آن با مراحل بیماری چنین میگوید:

     "هر گاه نبض فشرده آید،بدان که نوبت تب رسیده است و در راه است. منظور از نبض فشرده،نبض زدن در پائین تر از حالت طبیعی است که نبض با اینکه فشاری و کوچک است. این کوچکی نیز مرتب نیست و گاهی در میان چندین نبض کوچک نبض بزرگ و نیرومند پیدا شود سرعت نبض هم شدید نیست."

    "عمر بیمار و فصل و موسم سال نیز در این زمینه گزارشگر هستند.حالت محیط زیست را نیز باید بر حسب فصل هوای سرد و گرم به حساب آوری. از نبض بیمار نیز میتوانی معلوماتی درباره نوع بیماری بدست آوری."

    "نشانیهای سروقت شروع پائین آمدن حالت تب چیست؟ حرارت فراگیرنده تن کاهش می یابد.نبض بیمار به حالت طبیعی بازگردد.ممکن است تن بیمار عرق کند و حالت تب رخت بربندد."

    "آیا بیماری سخت و شدید است یا بیماری کهنه شده و پاینده است؟"

    از آنجایی که دیدگاه شیخ یک رویکرد کل نگر[14] است،  به ایجاد تعادل مزاج و طبایع با توجه به تاثیرات متقابل عناصر ,آب ،خاک ، هواو فصول توجه خاص دارد.بر خلاف طب رایج آلوپاتی درمانها جنبه علامتی و تسکینی ندارد.و داروی تب در فصل بهار با داروی فصل پائیز تفاوت دارد. طبیعت دارو چیزی است که در پزشکی کلاسیک لحاظ نمیشود و صرفا به فرمولاسیون شیمیایی مواد موثره توجه میشود که در نتیجه نیاز اصلی درمان را برآورده نمیکند اما شيخ الرئيس به آن توجه دارد.حذف بسیاری از مباحث مانند روح، نفس، ارکان، مزاج،و طبایع از طب درمان قطعی بیماریها را دچار بن بست های جدی کرده است .او در درمان از درمانهای غیر طبی نیز استفاده میکند وتنها متکی به دارو نیست.روشهایی مانند حمام آب ولرم، پاشیدن آب ،روان درمانی ، موسیقی و .. در درمان تب از دیدگاه شیخ جایگاه ویژه ای دارد. شیخ الرئیس با اطلاعات وسیع خود در تبهای با علل متفاوت از درمانهای متفاوت و متنوع بهره میگیرد.مایع درمانی از مهمترین اساس درمان تب است که با توجه به طبیعت ماده از مایعاتی مانند آب هندوانه، شربت اسکنجبین،آب خنک، گلاب قند، روغن بنفشه، اب انار، شیرخشت و ترنجبین، افشره سیب و نبات،  آب عسل، آب جو(ماالشعیر)، و غذاهایی مانند گوشت کبک و تیهو و غذای لطیف، سبزیهای سرد مزاج هوشمندانه استفاده میکند:

    " در علاج تب طبیب باید غذا را جزیی از معالجه، بلکه جزیی مهم از معالجه بداند ."

    "غذاهایی بخورند که خوب و در عین حال زود هضم باشد.باید دانست که تب دار بیمار است و بیمار یعنی آسیب دیده و نیاز به عنوان دارد و تا امکان هست باید خوب تغذیه شود."

    "در سر آغاز تب نباید بیمار را از خوردن آب سرد منع کرد."

    "باید حال و حالت تب بیمار را خوب بسنجی که آیا حمام رفتن با مزاج بیمار و حالت تب سازگار است یا خیر؟"

    "اگر در مرحله دوم تب که مرحله افزایش حرارت است.لازم دیدی که بدن بیمار را سرد گردانی و او را به حمام بفرستی مانع ندارد. اما اگر بیم آن برود که از حمام رفتن بیمار ممکن است حالت عفونی پیش آید، نباید بگذاری حمام برود."

    کسی که زکام دارد و تب روزانه از اثر زکام است. اگر تب سوزشی نباشد نباید به حمام برود."”

    بطور کلی نوع تب هر چه باشد نباید در هوای گرم حمام زیاد بمانند."”

    در تب های اندوهی ،فکری و خشمناکی حمام،داستانهای خنده آور، موسیقی،و آرامسازی را پیشنهاد کرده و افراد را از شراب منع نموده است. اما در تب ناشی از ترس مصرف شراب را پیشنهاد میکند(احتمالا به علت اثر آرام بخشی شراب). در تب ناشی از تشنگی آب سرد،آب میوه های سرد مزاج، آب انار و آب تنی را توصیه میکند. در تب گرمایی پاشیدنی های سردی بخش، آب و نوشابه سرد و آب تنی علاج را انجام میدهد.

    نتیجه گیری: در آغاز هزاره دوم میلادی زمانی که شیوه های طب جالینوسی، ایرانی، هندی، و مصری پاسخگوی نیاز محافل پزشکی نبود، ابن سینا مکتبی را درپزشکی بنیان نهاد که نه تنها به رکود چندصد ساله طب جالینوسی پایان داد بلکه به تحولی شگرف در تاریخ پزشکی بشر انجامید. اما امروز در آغاز هزاره سوم میلادی ،بر میراث طبی بوعلی سینا از سوی دو گروه ظلم مضاعف روا گردیده است ، یکی از طرف کسانی که میراث گرانبهای پزشکی کهن را به موزه تاریخ سپرده اند و آن را منحصر به قرون گذشته میدانند و غرق جذبه طب آلوپات غربی هستند و طب ابن سینا را فاقد یک اسلوب علمی قابل استفاده در شرایط فعلی میبینند ،و گروه دیگر آنان که خود را پیرو طب سینایی میدانند و طب او را در حد عطاری های سنتی و استفاده از چند گیاه دارویی خلاصه میکنند.غافل از آنکه طب سینایی آنچنان بصورت علمی سیستمیک به طبقه بندی ،تشخیص و درمان بیماریها پرداخته است که انسان قرن 21 را دچار حیرت و گاه شعف میکند.این مقاله تلاشی هر چند ناقص در پاسخ به ندای جنبش نرم افزاری به منظور رمز گشایی از قسمتی از میراث طبی نیاکان بود.و سعی بر آن بود با احتراز از سوگرایی و تاکید بر امانت داری وصدق گفتاربه قسمتی از فضای دوران مجد و عظمت تمدن اسلامی-ایرانی دست یابیم.

    کليد واژه ها: تب- طب اسلامي- ابن سينا

    منابع:

    1-      شیخ الرئیس ابوعلی سینا- قانون در طب- ترجمه عبدالرحمن شرفکندی – انتشارات سروش -1367

    2-      آقارفیعی ،احمدعلی-نگرش حکیم بوعلی سینا در تشخیص،درمان و طب کلاسیک-مجموعه مقالات همایش بین المللی ابن سینا

    3-      عین الهی بهرام وهمکاران-پژوهش محوری در پزشکی نیاکان – نشریه طب و تزکیه- شماره69-1387

    4-      دستنامه درمان طبی واشینگتن2004- ترجمه دکتر رامین قدیمی- انتشارات نشر طبیب-1385

    5-       S.z.tabei, et al. Avicenna’s viewpoints on fever and it’s comparison to modern medicine-medical journal of the Islamic  republic of  iran - vol 18-no 1-may 2004



    [1] Symptom

    [2] Subjective

    [3] objective

    [4] severity

    [5] Anatomic  syndrome  approach

    [6] Etiologic  syndrome  approach

    [7] hypothesis

    [8] Steps  of  fever

    [9] Introductory phase

    [10] Enhancement & elevation  stage

    [11] Final  stage

    [12] Subsiding  stage

    [13] Duration  of  Fever

    [14] Holistic



    [i] Lotfifn1@mums.ac.ir

    دانشجوی دکترای تخصصی پرستاری – دانشگاه علوم پزشکي مشهد

     

    [ii]– دانشگاه علوم پزشکي مشهد دانشجوي دکتري تخصصي طب سنتي

    [iii]– دانشگاه علوم پزشکي مشهد دانشجوي دکتري تخصصي طب سنتي


    این مطلب تا کنون 6 بار بازدید شده است.
    منبع
    برچسب ها : بیماری ,میکند ,بیمار ,حالت ,درمان ,حرارت ,دانشگاه علوم ,علوم پزشکي ,پزشکي مشهد ,بوعلی سینا ,آغاز هزاره ,دانشجوي دکتري تخصصي ,مشهد دانشجوي دکتري ,
    الگوریتم برخورد با بیماران تب دار در طب ابن سینا

تبلیغات


    محل نمایش تبلیغات شما

پربازدیدترین مطالب

آمار

تبلیغات

محل نمایش تبلیغات شما

تبلیغات

محل نمایش تبلیغات شما

آخرین کلمات جستجو شده